|
معصومه شهبندي
هر وبلاگ نماينده يک انسان است انساني که در جامعه و فرهنگ خاص بزرگ شده و مي تواند به بازنمايي خود در واژه ها و کلامي که مي نويسد ، بپردازد . رشد وبلاگ نويسي در ايران و شناخته شدن ايران و زبان فارسي در فضاي مجازي با مقوله اي به نام وبلاگ، باعث توجه من به اين بخش از فضاي سايبر شد . فرد با ساختن يک وبلاگ و نوشتن در آن به بازنمايي مي پردازد، بازنمايي اي که مي تواند از يک سو معرف خود فرد و سوي ديگر اجتماع و جامعه اي که فرد در آن زندگي مي کند باشد .سعي من بر اين است که در مقاله به اين سوال اصلي پاسخ گويم که آيا وبلاگ هويت نويسنده ي خود را بازگو کند؟ و اگر چنين است وبلاگ هاي ايراني بيشتر در چه حوزه اي هستند و چه بخش هايي از هويت را باز نمايي مي کنند ؟
در رسيدن به جواب ابتدا تاريخچه کوتاهي از وبلاگ در جهان و ايران را مي گويم در ادامه به توضيح واژگان کليدي اين مقاله ؛ وبلاگ ، هويت ، واقعيت مجازي مي پردازم. رويکرد اصلي من به فضاي مجازي و وبلاگ نويسي به عنوان بخشي از آن ، پارادايم دو جهاني شدن مي باشد . فضاي مجازي اي که مي تواند در کنار و موازي با دنياي واقعي در حرکت باشد و مکمل يکديگر باشند .
اولين وبلاگ توسط "تيم برنرزلي " ( مخترع وب ) ايجاد شد ، گسترش اين پديده در سال 1999 با آغاز به کار Pitas ، نخستين سرويس ارائه دهنده وبلاگ بصورت مجاني ، شتاب فوقالعادهاي بهخود گرفت. در آگوست همان سال هم شرکت پايرا ، سرويس بلاگر را براي استفاده عموم بوجود آورد. تا اواسط 2000 ، بيش از يک هزار وبلاگ ايجاد و اين رقم تا 2002 به بيش از نيم ميليون رسيد.
تاريخچه وبلاگ نويسي در ايران به 16 شهريور 1380 باز مي گردد . روزي که سلمان جريري اولين وبلاگ فارسي را بر سوي صفحه اينترنت قرار داد . حسين درخشان در مهر ماه 1380 در مقاله اي که در روزنامه حيات نو ، به چاپ رسيد ، به معرفي سيستم رايگان وبلاگ نويسي بلاگر پرداخت .از مقاله درخشان به عنوان نقطه عطفي در تاريخ وبلاگ نويسي ايران ياد مي کنند. شايد روزي بلاگر _ آن هم به زبان انگليسي _ براي داشتن يک صفحه از معدود راه هاي ممکن بود ولي امروزه ديگر گرفتن وبلاگ براي يک فارسي زبان و ايراني ، با وجود سايت هاي پرشين بلاگ، بلاگف ، ميهن بلاگ و... از اين حرف ها هم ساده تر شده است.
بعد از گذشت يک سال از تاريخ اولين وبلاگ آمار وبلاگ هاي فارسي زبان از مرز 15000 نيز مي گذرد و بعد از مدتي به جايي مي رسد که در دنياي وبلاگ بعد از زبان هاي انگليسي ، پرتقالي و لهستاني ، زبان فارسي قرار دارد . از کنار رتبه چهارم زبان در وبلاگ نويسي براي ايراني ها – آن هم با اين وضعيت دسترسي به اينترنت - به راحتي نمي توان گذشت .
وبلاگهاي فارسي بزرگترين مزيت ايرانيان در فضاي مجازي هستند. آمار و ارقام وبلاگهاي فارسي در جهان حکايت از 700 هزار وبلاگ ثبت شده و حدود 100 هزار وبلاگ فعال (ضيايي پرور ؛1384)از ميان 100ميليون وبلاگ ، در عرصه جهاني دارد . (رايحه ،3 :1384)
حال بايد به تعريف اين پرداخت که وبلاگ چيست و هويتي که به بازنمايي آن مي پردازد چيست :
وبلاگ :يک تيتر که بيان گر گوشه اي از ذهن توست ، متن هايي که گاه از روزمرگي ها و گاه دغدغه ها روايت مي کند و تعدادي لينک که بيانگر فکرها و ذهن هاي ديگراني است که تو مي پسندي ، در يک قالب ، البته همه و همه با سليقه و انتخاب تو؛اين يعني وبلاگ . واژه ي وبلاگ بر گرفته از نئولاگيسم به معناي ”حرف جديد“ است. در واقع فضاي وبلاگ، فضاي ”حرف و ايده ها و ارزش ها نو و تازه“ است.(عاملي ،1385)
هويت :هويت که در سطح فردي نقطه آغازين ورود به دنياي اجتماعي و در سطح جمعي نقطه محوري بقا ،تداوم و بالندگي در ميان اجتماعات است . هويت بازنمايي ويژگي ها ،امتيازات ،کاستي ها،توانايي ها و وجوه تمايز از ديگران است.(مير محمدي،1383:59)
فضاي مجازي را نبايد به اعتبار واژه ي "مجاز " دنيايي غير واقعي و خيالي دانست . "زمان در جامعه شبکه اي در هم مي ريزد و به نوعي زمان بي زماني يا زمان هميشه حاضر منجر مي شود . اين امر به شکل گيري فرهنگي مي انجامد که مي توان آن را فرهنگ مجاز واقعي ناميد ،فرهنگ جاودانه و ناپايدار."(کوثري،1384:179) . پارادايم دو جهاني شدن ها در درجهء اول به تبيين دو جهان موازي و در عين حال مرتبط و در هم آميخته مي پردازد و در درجهء بعدي جهاني شدن هاي متکثري را درون اين دو جهان مورد توجه قرار مي دهد.در واقع مهمترين تغيير جهان معاصر،که بنيان تغييرات آيندهء جهان را مي سازد ،رقابت جهان واقعي و جهان مجازي است. "(عاملي،41،1383 ) حرف اصلي اين است که اين دو دنيا مکمل يگديگرند و بر روي هم اثرگذار هستند .
عوامل موثر بر رشد وبلاگ نويسي در ايران را مي توان به دو دسته تقسيم بندي کرد:
ويژگي هايي که" فضاي وبلاگ "دارد
ويژگي هايي که به خصوصيات مردم ايران و شرايط اجتماعي و فرهنگي باز مي گردد.
اين دو دسته از همديگر جدا نيستند بلکه مي توان گفت به گونه اي درهم تنيده ، علت و معلول يکديگر نيز مي باشند و در گذر زمان همديگر را تقويت کرده اند .
اثر هاي مهم رسانه از شکل آن ناشي مي شود نه از محتواي آن ( تانکارد ،1381:394)سخن معروف مک لوهان ؛رسانه همان پيام است ، مويد اين حرف است .وسيله ارتباطي همچون پلي بين افراد جامعه عمل مي کند و انها را از تعلقشان به يک کل آگاه مي سازد (ساروخاني،1382:92) وبلاگ با داشتن خصوصياتي چون رايگان بودن، انتشار سريع ، تعاملي بودن و ... محيطي منحصر به فرد مي سازد." فضاي وبلاگ بيش از چت فرصت لازم براي انديشيدن و تعامل فکري را مهيا ساخت. اگر چت روم ها شهاب هاي آسمان مجازي باشند وبلاگ ها ستاره هاي نوراني آن هستند. وبلاگ معمولا نسبت به سايت ماهيتي پوياتر دارد. تغييرات در آن سريعتر رخ ميدهد."(بوترابي؛1383) از طرف ديگر محتواي رسانه را مي توان يکي از پر حجم ترين و دست نيافتني ترين مجموعه داده هايي دانست که مي تواند بسيار درباره جامعه سخن بگويد (مک کوايل،1988:252)
ابتدا اين فرضيه مطرح شد که دليل اين تعداد بالاي وبلاگ نويسي به دليل نبودن آزادي بيان است و موضوع به سياست مرتبط شد ، ولي با انجام تحقيقاتي به مرور زمان روشن شد وبلاگ هاي ايراني بيشتر از آن که سياسي باشند جنبه اجتماعي و بيان خاطرات شخصي و ... دارند . طبق تحقيقي که ضياي پرور (1384) به روش تحليل محتوا 100 وبلاگ انجام داده است سندي بر اين حرف مي باشد .
جدول وبلاگ ها بر مبناي زمينه نگارش
|
اجتماعي |
سياسي |
اجتماعي – سياسي |
|
64 |
6 |
28 |
شري تركل(1991) اينترنت را وسيلهاي براي ابراز و نمايش روايات خود معرفي ميكند كه در آن افراد هم کارگردان، هم نويسنده و هم بازيگر اين نمايشها ميباشند.ارتباطات اينترنتي بر اين اساس، زمينهي جديدي براي ابراز و اظهار تمايلات فرد فراهم ميآورد . وبلاگ با داشتن ويژگي تعاملي بودن ، اينکه فرد هم نويسنده است و هم خواننده ،اين امر را پررنگ تر مي کند .
نوشتن خاطرات ، دغدغه ها ، تجربيات و...موجب مي شود افراد خود را بازگو کنند و يکي از فرصت هاي " خود – آگاهي " است . با نوشتن انسان از دست عواطف منفي و نامطلوب خلاص مي شود و از موفقيت ها و توانايي ها لذت مي برد و در کل نوشتن موجب اصلاح و بالا رفتن تراز " مفهوم خود " مي شود .( فرهنگي 1374:154 ) وبلاگنويسي ميل به گفتوگو دارد و اين ويژگي نهفته فرهنگ ايراني را كه گفتوگويي بودن است و در ادب فارسي، مستتر و در فرهنگ مذهبي و عارفانه ما هم هست، ميتواند به گونهاي بازتوليد كند. ميل به گفتوگو، بخصوص كه رسانههاي الكترونيك و رسانههاي مكتوب، حاوي و حامل فرهنگ منولوگ هستند، اما وبلاگ بيشتر به سمت گفتگويي شدن تمايل پيدا ميكند.(خانيکي:1384)
وبلاگ تنها يک دفترچه خاطرات که در نهان خانه ي وجود آدمي باشد نيست .نوشتن عنصر اصلي وبلاگ نويس است اما نوشتني که تنها خود مخاطب آن نباشي ، بلکه هر کس ديگري در اين فضا اجازه يابد بخواند و علاوه بر خواندن اظهار نظر هم کند . يکي از ويژگي هاي وبلاگ بازخور است که با نقد و اظهار نظر از سوي ديگران باعث بالا رفتن آگاهي مي شود ، هويت محصول فرآيندي مستمر ميان خود و ديگري ، يک ديالكتيك دروني- بروني مي باشد.(جنكينز،1381:6). صفحه نظرات اين امکان را به وجود مي آورد که انديشه هاي خود را با ديگري به اشتراک بگذاريم ، تا از زاويه اي ديگر دنياي خود را ببينيم.
شايد يكي از مهمترين تأثيرات وبلاگ، تأثير آن بر شخصيت اجتماعي فرهنگي و رها کردن و آشکار ساختن لايههاي پنهاني هويت افراد باشد،طبق مدل "مازلو" انسان ها علاوه بر نياز هاي جسماني داراي نياز هاي اجتماعي نيز هستند که حد نهايي آن "خود شکوفايي است ، نياز به راستي رساندن هستي خويش و کشف توانايي هاي بالقوه و به کار گرفتن آن.
گذشته از خود شکوفايي وبلاگ فضاي براي ارتباط برقرار کردن ايجاد مي کند ، فرد سعي مي کند ارتباطي اثر بخش داشته باشد تا بتواند در نتيجه آن لذت ببرد ويژگي هايي که به طور معني داري بر اثر بخشي موثر است : گشودگي ، همدلي ، مثبت گرايي و تساوي است (فرهنگي 1374:112).در فضاي مجازي که تقريبا برابري و تساوي وجود دارد و تو ، يک وبلاگ نويس هستي و ديگري اي که سر مي زند هم يک وبلاگ نويس است با نظر ها و پيام هايي که در مورد متن هاي که بيان گر گشودگي است ،گذاشته مي شود همدلي بالا مي رود . وبلاگ محصول رشد درونى ارتباطات در عالم اينترنت است. اين محصول، بازتاب تعامل انسان فضاى مجازى با ديگري است. فضايى ، براى به نمايش گذاشتن ابعاد فردى با تماميت ظرفيت خود در يك عرصه عمومى، تبديل شده است.( بشير ، 1384)
" خود گشودگي " يکي از عوامل موثر در خود شکوفايي مي باشد و وبلاگ فضايي را ايجاد مي کند که فرد از اين طريق و ارتباط برقرار کردن با ديگران ، خود شکوفايي اش بالاتر مي رود. در کشورهاي مختلف با توجه به فرهنگ و آداب رسوم و ميزان جمع گرايي يا فردگرايي و ... بازنمايي خود در واقعيت فرق مي کند .
اينکه فرد نتواند در دنياي واقعي زواياي آشکار و پنهان هويت خود را بيان کند ، عاملي مي شود براي روي آوردن به دنياي مجاز و به طور خاص وبلاگ ، ولي بايد يادآور شد هميشه هم بريده شدن از دنياي واقعي عامل روي آوردن به اين فضا و نوشتن نيست . بلکه مي تواند دنيايي در امتداد و موازي دنياي واقعي باشد .
وبلاگ هايي که به بيان احساس ها و عواطف مي پردازد شايد بيش از ديگر موضوعات باشند، پسرهايي که وبلاگ هايي با موضوع عشق و شعر و احساسي دارند نيز زياد هستند ( البته اين نکته جاي تحقيق و بررسي بيشتر دارد ) ، اما مي توان گفت عواطف و احساساتي که در دنياي عقلاني و واقعي مجالي پيدا نمي کند در اين دنيا به راحتي بروز پيدا مي کنند .
وبلاگ ها اکثرا متن گفتاري هستند که زبان نوشتاري هم دارد ، که خصيصه گفتگويي و تعاملي بودن در آن موج مي زند . ويژگي اي که به وضوح در فرهنگ ايراني نيز نهان است.فرهنگ ايراني يک فرهنگ شفاهي مي باشد . به گونه اي که خود فرد با اينکه در قسمت پايين متن نظر دهيد وجود دارد اظهار تمايل مي کند که دوست دارد بداند ديگران چه فکر مي کنند .و يا مشکلات و دغدغه هاي خود را عنوان مي کند و از ديگران کمک مي خواهد.
"اين بود کل قضيه ، حالا به نظر تو من بايد چي کار کنم "
معمول وبلاگ ها اين خصوصيت دفترچه خاطرات که مثل يک راز است که نويسنده مشخص نيست را حفظ کرده و در گمنامي و يا اگر شناخته شده ، شناخته شده اي مجازي ،به راحتي حرف ها و درد و دل هاي خود ر ابيان مي کنند ، حرف هايي که خود عنوان مي کند در دنياي واقعي نمي زند ، ولي اينجا به آسودگي بيان مي کند .
" مادرم تازگي ها به اينجا شبيخون زده ، نامحرم زياد شده و ديگه نمي تونم راحت حرف زنم"
در تحقيق ضيايي پرور (1384) از مجموع 100 وبلاگ مورد بررسي تنها 29 درصد ترجيح داده اند با نام اصلي خود وبلاگ بنويسند . بالا رفتن بسامد مستعارنويسي به ميزان اطلاعات انباشت شده پنهان در جامعه اشاره دارد.
اخبار و رسانه ها ، رايانه و اينترنت ، هنر و ادبيات ، علم و فن آوري ،سرگرمي و طنز ، جامعه و سياست و... تقسيم بندي هايي است که به طور کلي هنگام گرفتن فضا از بلاگفا و پرشين بلاگ وجود دارد ، ولي آنچه مسلم است وبلاگ هاي تخصصي آنچنان در ايران رشد نکرده است و همه اين موضوعات را در يک وبلاگ هم مي توان يافت و هم نيافت . منکر وجود وبلاگ هايي با محتوا غني و تخصصي نيستم ولي در نگاه اجمالي بخش خيلي کوچکي را شامل مي شوند .
وقتي وجه غالب اکثر وبلاگ ها مي شود بيان روزمرگي ها ، آن وقت روزمرگي ها در قالب و سبک هاي نوشتاري گوناگون ديده مي شوند گاه طنز آلود و گاه شعر ، دل نوشته و ...
شايد وبلاگ ها در زمينه اطلاع رساني خبري و علمي ضعيف عمل کنند و در زمينه هاي مربوط و نا مربوط اظهار نظر کنند ، يا حتي اگر پختگي زيادي هم داشته باشد يک وبلاگ ، خوانندگان آن معدود باشند ، اما بايد يادآور شد وبلاگ ها بهترين فضا براي شنيدن و ديدن تجربيات شخصي است . به تعبير برخي ،وبلاگ ها موضوعات مهم و حساس را به ابتذال مي کشند اما همين وبلاگ ها باعث مي شود افکار عمومي ، نگاه هاي گوناگون را فهميد و از طرف ديگر نکته هاي کوچک و ريزي را بيان مي کنند که مدت هاست فراموش کرده ايم و در اين دنياي پرمشغله گم شده اند و مي تواند تلنگري باشد و يا راهنمايي به افقي نو .
از محتوا که بگذريم وبلاگ نويس هاي ايراني با همه دير آشنا شدن با اين فضا خيلي سريع دستکاري کد ها و ايجاد تغيير را آموختند ، به گونه اي متفاوت بودن در اکثرآنها موج مي زند . حال ممکن است اين تغيير خيلي جرئي و کوچک باشد . نشان دادن فرديت و سليقه افراد در قالب وبلاگ ها نمود مي يابد .
راي و نظر مخاطبان براي وبلاگ نويسان ايراني اهميت زيادي دارد ، به گونه اي مي توان آنها را ارتباطاتي دانست ، چرا که خيلي وقت ها مي خواهند کساني که به آنها سر مي زنند در مورد تغييرات حاصله قضاوت کنند و به عبارتي مخاطب و علايق آن برايشان مهم است .
" من اين آهنگ رو خيلي دوست دارم برا همين گذاشتم رو وبم ، شما مي پسندينش ؟ "
و از طرف ديگر نويسنده ها هم وقتي کسي گله اي مي کند حاضرند اکثرا تغييرات را انجام دهند.
" تو راست مي گفتي نازي رنگ قرمز نوشته ها چشم رو اذيت مي کنه . دوباره بهم سر بزن،عوض کردم هم فونت رو هم رنگ رو "
در مجموع مي توان گفت انعطاف براي ادامه رابطه و تعامل به وضوح به چشم مي خورد .
از سال قبل که بلاگفا به عنوان پشتيبان وبلاگ نويس ها وارد اين عرصه شد ، يک خدمت فراتر به وبلاگ نويس هاي ايراني داد و آن هم پيوند هابود . شايد در نگاه اول دادن لينک به جاهاي مختلف خيلي مهم نباشد ، اما از اين نکته نبايد غافل شد که همين سروس بلاگفا باعث به موجود آمدن اجتماع هاي کوچک شد .افرادي که با هم مشترکاتي دارند و مطالب يکديگر را مي خوانند و نظر مي دهند و روابط پر رنگ تر مي شود تا جايي که جوياي حال يکديگر از هم مي شوند .
" مدتي هست که رُزي آپ نمي کنه ، سابقه نداشته آپ کنم و به من سر نزنه . تو ازش خبر نداري . نگرانم ."
قبل از ان افراد مگر از طريق صفحه نظرها و ديدن يک نام به صورت متوالي با دوستان دوست خود آشنا مي شدند ولي وقتي پيوند ، يعني دوستان و کساني که من به وبلاگ آنها سر مي زنم گوشه اي از صفحه نوشته شده باشد ، دسترسي بسيار راحت تر مي شود . درست است قبل از بلاگفا نيز برخي وبلاگ ها از طريق بلاگر و برنامه ها ي ديگر لينک مي دادند ولي اگر اغراق نباشد مي توان گفت که با ورود سرويس پيوند ها انقلابي در وبلاگ نويسي و دوستي هاي وب نويسان روي دا د و به نوعي اجتماعات کوچک بين وبلاگ نويس ها شکل گرفت .
گاهي سلسله ي زنجيرواري از دوستان اينترنتي كه بهم لينك داده اند شكل ميگيرد كه تعاملات آنها به چت روم ها كشيده مي شود و در اين صورت به دليل نزديكي بيشتر و احساس دين اين حس در آنها است كه حتما موقع اپ ديگري به او سر بزنند .نوعي قواعد نانوشته اي شكل ميگيرد كه انتظاراتي را مي افريند ..چون سر زدن مداوم و جويا شدن احوال در صورت ناراحتي نويسنده ويا برپايي جشن تولد فرد يا وبلاگ و هم چنين تسليت ها ...
وبلاگ ها توجه مسئولان و دانشگاهيان را به خود جلب کردند ، ولي استفاده اي که بعد از آن از اين فضا مي شود در خور وبلاگ نيست و شايد بتوان گفت استفاده نا به جايي نيز مي باشد .
در مسابقات گوناگون وبلاگ نويسي با موضوعاتي چون خليج فارس ، نماز ، انقلاب ، سينما و... ، درست است که متني توليد مي شود اما خصيصه هاي وبلاگ را نيز نبايد فراموش کرد.ايوان ويليامز، يکي از خالقين محبوبترين ابزار وبلاگ نويسي يعني بلاگر تعريف مختصر زير را ارائه داده است:براي من، مفهوم بلاگ سه چيز است: تداوم، ايجاز و فرد محور بودن.
تداوم عنصر مهمي است که همراه با خود انگيختگي باعث ادامه حرکت يک وبلاگ نويس مي شود . وبلاگ نويسي که دغدغه هاي ذهني خود را کوتاه و مختصر بدون اينکه مخاطب از خواندن آن خسته شود مي نويسد و در جريان اين نوشتن ها رابطه ها شکل مي گيرد و عميق و عميق تر مي شود .
که همين دو عامل در اکثر اين مسابقات وجود ندارد . البته کساني هم که مقام هايي را مي آورند اغلب از کساني هستند که خود قبل از مسابقه هم وبلاگ نويس بوده اند . البته با ديدي خوش بين مي توان گفت شايد اين مسابقات ايجاد انگيزه اي باشد براي ديگراني که وبلاگ نويس نبوده اند و پس از مسابقه ادامه مي دهند .
در پايان بايد گفت درست است که وبلاگ فضايي در دنياي مجازي مي باشد ولي به بازنمايي آنچه در دنياي واقعي هست ، هم مي پردازد . وبلاگ ايراني نشانگر فرهنگ و آداب و ... مي باشد . فضايي که در آن همه صدا ها ( خرده فرهنگ ها ) به طور بالقوه امکان ابراز خود را دارند . وبلاگ و وبلاگ نويسان ايراني بيش از اينها پيچيدگي دارند و اگر اين جزء هاي کوچک را اگر کنار هم بگذاريم نماد و آينه اي از جامعه و ارتباطات پنهان آن مي باشند و که بيش از اين جاي بررسي هاي علمي و آکادميک دارد .
منابع:
بوترابي،م (3138)،وبلاگ يا بلاگ چيست،
تانکارد ، س ( 1381) نظريه هاي ارتباطات ، ترجمه عليرضا دهقان،انتشارات دانشگاه تهران
جنكينز ، ر (1381 ) ، هويت اجتماعي ، ترجمه تورج يار احمدي ، چاپ اول تهران:نشر شيرازه
خليلي ، پ (1384 ) ، وبلاگ نويسي در ايران ، به راهنمايي دکتر کوثري ، دانشکده علوم اجتماعي ، دانشگاه تهران
رايحه( 1384) دو هفته نامه خبري خبرگزاري قرآني ايران ( ايکنا ) ويژه نامه نخستين جشنواره بين المللي وبلاگ نوسي قرآني
ساروخاني ،ب (1382)جامعه شناسي ارتباطات ،تهران : انتشارات اطلاعات
فرهنگي ، ع (1374)ارتباطات انساني ، جلد اول ،تهران : موسسه خدمات فرهنگي رسا
ضيائي پرور ، ح (1384) وبلاگستان فارسي ، دفتر مطالعات و توسعه رسانه ها :
http://www.rasaneh.org/persian/page-view.asp?pagetype=research&id=16
عاملي، س(1383) دوجهاني شدن ها و آيندهء هويت هاي هم زمان، هويت ملي و جهاني شدن ، تهران : موسسه تحقيقات و توسعه علوم انساني
عاملي، س(1385) جزوه کلاسي ارتباطات و فضاي مجازي ، دانشکده علوم اجتماعي ، دانشگاه تهران
کوثري ، م (1384) آنومي اجتماعي در اجتماعات مجازي ،فصلنامه انجمن ايراني مطالعات فرهنگي و ارتباطات ، شماره پياپي 2 و 3 ، تهران
مک کوايل ، د (1988) در آمدي بر نظريه هاي ارتباطات جمعي ، ترجمه پرويز اجلالي ، تهران :مرکز مطالعات و تحقيقات رسانه ها
مير محمدي ، د (1383) گفتار هايي در باره هويت ملي در ايران ، تهران: موسسه مطالعات ملي
|